De Nederlandse Vereniging Klinisch-Farmaceutische Analisten in Ziekenhuisapotheken (NVK-FAZ) is 4 oktober 1997 bijeengekomen om zich te verdiepen in Kwaliteits-, Arbo- en Milieuzorg en de problemen die zich daaromheen voordoen. Na een aantal inleidende lezingen is enthousiast over het onderwerp gediscussieerd. Hier volgen belangrijke aandachtspunten van de dag.

In de gezondheidszorg gelden extra kwaliteitseisen

Bij het opzetten van kwaliteitszorg heeft de ziekenhuisapotheek met enkele bijzondere wetten en regelingen te maken. Als onderdeel van het ziekenhuis heeft de apotheek bijvoorbeeld ook rekening te houden met de Kwaliteitswet zorginstellingen. Voor apotheken geldt bovendien de Wet op geneesmiddelenvoorziening. De apotheek heeft daarnaast zowel te maken met de principes van Good Laboratory Practice als met die van Good Manufacturing Practice, omdat in de laboratoria vaak op kleine schaal wordt geproduceerd.

De Nederlandse Vereniging van Ziekenhuisapothekers zet zich in voor ontwikkeling van een kwaliteitszorgsysteem waarin alle relevante normen geïntegreerd zijn. Wiltink, voorzitter van de commissie kwaliteitszaken van deze vereniging, presenteerde het nieuwe modelhandboek voor Kwaliteitszorg in de ziekenhuisapotheek dat een aanzet hiertoe geeft. Momenteel werkt de vereniging aan vakspecifieke modelrichtlijnen en een op de ziekenhuisapotheek afgestemd traject voor accreditatie.

Accreditering garandeert kwaliteit van het produkt

Laboratoria in de gezondheidszorg kunnen zich laten accrediteren bij de Stichting ter beoordeling van de kwaliteit van laboratoria in de gezondheidszorg (CCKL-test). Slagter, directeur van de stichting, benadrukt dat bij accreditatie de kwaliteit van het produkt centraal staat. De controle gaat verder dan bij certificering het geval is. Bij certificatie wordt getoetst of een instelling de eigen procedures naleeft.

Bij accreditatie wordt ook de competentie getoetst. CCKL-test toetst daarom op drie onderdelen:

• het systeem
• de vakinhoudelijke kennis
• de kwaliteitsbeheersing van het produkt

Certificering kan integratie met arbo- en milieuzorg bevorderen

De Vries van het RIKILT-DLO vertelde over zijn ervaring met het integreren van kwaliteit, arbo- en milieuzorg in laboratoria. In de praktijk is er zoveel overlap bij de implementatie dat het voor de hand ligt de systemen te integreren. Kwaliteit heeft daarbij wel een voorsprong. Kwaliteitszorgcriteria voor laboratoria zijn duidelijk uitgekristalliseerd. De certificatieprocedure zorgt bovendien voor een goede feedback of alles voldoende is uitgewerkt. Voor Arbo en milieuzorg moeten wettelijke criteria nog vertaald worden naar de labsituatie. Er blijft onzekerheid bestaan over de juistheid van de keuzen die gemaakt worden. De onzekerheid leidt er makkelijk toe dat te ver wordt gegaan met de uitwerking van deze thema's. Wees alert op deze valkuil!

De Vries pleit voor een dwingender karakter van de certificering van arbo en milieuzorg omdat certificering ondersteunend en richtinggevend kan zijn. Arbozorg wordt al enigszins op verplichte basis gecontroleerd via de arbodienst. Voor milieuzorg bestaat helemaal geen verplichte controle. Via de milieuvergunning kan de overheid echter wel eisen stellen waarbij een verplichte accreditatie een rol zou kunnen spelen.

Bottleneck: extra menskracht

Het implementeren van een Kwaliteits-, Arbo- en Milieuzorgsysteem is niet van de ene op de andere dag gebeurd. De deelnemers wilden graag weten hoeveel tijd en menskracht zo'n traject nu gaat kosten. Natuurlijk is dit voor elke organisatie anders maar enkele sprekers wilden wel een indicatie geven. Heeremans van Gist-Brocades gaf aan dat de implementatie van alleen kwaliteitszorg 1 jaar actieve inzet vraagt van zo'n 10 tot 15% van de capaciteit. Vervolgens is zo'n 5 % van de capaciteit nodig om het systeem te onderhouden. Nog een handvat om een tijdschatting te maken: elk proces kost een week om het in het systeem te integreren. Bij het RIVM zijn bijvoorbeeld 40 hoofdprocessen onderscheiden, dat betekende 40 weken uitwerken. Om het proces te begeleiden en het systeem in stand te houden is ondersteuning door een kwaliteitsfunctionaris gewenst. De spreekster gaf aan dat op produktielaboratoria grofweg 1 functionaris nodig is op de 20 medewerkers en op onderzoekslaboratoria 1 op de 40.

De Vries geeft als tijdsindicatie 2 jaar om een goed draaiend kwaliteitszorgsysteem op te zetten. De discussie opstarten kost een half jaar, het bereiken van consensus over de opzet ongeveer een jaar en het schrijven van de procedures een half jaar. Integreren van milieu (en arbo)zorg koste maar een jaar omdat dit onderwerp minder discussie opriep in de organisatie. Slagter heeft de ervaring dat het laboratoria zo'n 2 jaar kost om voor accreditatie bij het CCKL in aanmerking te komen.

Groen licht voor uitwisselen van informatie

Geanimeerde discussies gaven duidelijk aan dat de beroepsgroep op dit vlak graag informatie en ervaringen uitwisselt met collega's. Informatie over kwaliteitszorg maar ook arbo- en milieu-informatie wordt belangrijk gevonden. Ten eerste is er belangstelling voor het uitwisselen van informatie over milieuvriendelijkere analysemethoden. Daarnaast hebben leidinggevenden behoefte aan goede informatie om nieuwe verantwoordelijkheden op te kunnen pakken. Door de verplichte risico-inventarisatie en evaluatie worden zij bijvoorbeeld gewezen op arboknelpunten waar zij een oplossing voor moeten vinden. Ook krijgt het laboratorium vaak vragen over gevaarlijke stoffen uit het ziekenhuis. Zij zijn de afdeling met de meeste kennis op dit gebied en worden als vanzelfsprekend betrokken. Om hierbij ondersteuning te kunnen verlenen is extra kennis op gebied van arbo- en milieuwetgeving gewenst. De commissie kwaliteit van de NVK-FAZ heeft het fiat gekregen om dit thema op te pakken en een centrale rol te gaan vervullen in het uitwisselen van procedures en andere informatie. Discussie en uitwisseling van ervaring is zeker een stimulans voor integratie van Kwaliteit-, arbo- en milieuzorg in de praktijk.
 

In de workshop 'kwaliteit, arbo en milieu, tegenstrijdig' is als kernprobleem op gebied van arbeidsomstandigheden en milieu het veelvuldig gebruik van gechloreerde koolwaterstoffennaar voren gekomen. In sommige laboratoria zijn analyses met gechloreerde koolwaterstoffen grotendeels vervangen, vermindering van gebruik is blijkbaar mogelijk.

Wat belemmert nu de invoering van milieuvriendelijkere analyses op grote schaal?

• Milieuvriendelijker bepalingen staan niet in de pharmacopee omdat deze verouderd is. De pharmacopee wordt vaak aangehouden bij het uitvoeren van analyses. Onder andere omdat men zich wil indekken of men geen tijd wil steken in het valideren van methoden. Dit laatste berust op een misverstand. Ook de in de pharmacopee opgenomen analysemethoden horen voor het desbetreffende laboratorium gevalideerd te worden om aan kwaliteitseisen te kunnen voldoen.

• De druk om kwaliteitszorg mee te nemen leidt tot een extra werklast. Hierdoor is er minder tijd voor het uitproberen van nieuwe milieuvriendelijkere methoden en wordt snel op oude methoden teruggegrepen. De tijdsdruk werkt vooral in het nadeel van milieuvriendelijkere methoden die meer handelingen vergen.

• De druk om kwaliteit te leveren leidt in sommige gevallen tot een 'ratrace'. Analyses moeten liefst 100% nauwkeurig uitgevoerd worden terwijl een 95% betrouwbaarheid al voldoende zekerheid biedt. Deze procentenjacht leidt ertoe dat milieuvriendelijkere bepalingen die iets minder nauwkeurig zijn afvallen.